Dwa rodzaje stowarzyszeń w Polsce: Prawo o stowarzyszeniach wyróżnia stowarzyszenia rejestrowe (posiadające osobowość prawną po wpisie do KRS) oraz stowarzyszenia zwykłe (prostsze formy, które nie są wpisywane do KRS, a jedynie do ewidencji prowadzonej przez starostę)(linke.pl). Obie formy pozwalają grupie osób realizować wspólne cele, ale różnią się stopniem sformalizowania i zakresem możliwości. Najbardziej podstawowa różnica to liczba osób potrzebnych do założenia – stowarzyszenie rejestrowe wymaga minimum 7 założycieli, podczas gdy stowarzyszenie zwykłe można utworzyć już w grupie 3 osób. Jeśli więc trudno Ci zebrać siedmioosobowy zespół, a masz tylko kilku chętnych do działania, stowarzyszenie zwykłe może być rozwiązaniem – prawo dopuszcza, by trzy osoby uchwaliły regulamin i powołały taką uproszczoną organizację. W praktyce często to właśnie liczba dostępnych współpracowników decyduje o wyborze formy stowarzyszenia(publicystyka.ngo.pl).
Status prawny i rejestracja stowarzyszenia
Stowarzyszenie rejestrowe uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, stając się pełnoprawnym odrębnym podmiotem prawa (może np. zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywane, posiadać majątek). Stowarzyszenie zwykłe jest natomiast jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, choć wyposażoną w tzw. ułomną osobowość prawną – może we własnym imieniu nabywać prawa (np. zawierać umowy) i zaciągać zobowiązania, a także występować przed sądem. Różnica przejawia się m.in. w odpowiedzialności i formalnym statusie: stowarzyszenie zwykłe jest reprezentowane przez przedstawiciela lub zarząd (o ile go powoła), ale nie jest odrębnym bytem prawnym w pełnym znaczeniu. Rejestracja także przebiega inaczej: stowarzyszenie rejestrowe musi przejść pełną procedurę sądową (zebranie założycielskie, statut, KRS), stowarzyszenie zwykłe natomiast zgłasza się do ewidencji prowadzonej przez starostę powiatowego (właściwego dla siedziby) na podstawie regulaminu działalności i uproszczonych dokumentów. Proces założenia stowarzyszenia zwykłego jest krótszy i nie wymaga udziału sądu – starosta dokonuje wpisu do ewidencji zazwyczaj w ciągu 7 dni od otrzymania poprawnego zgłoszenia. Po wpisie stowarzyszenie zwykłe działa legalnie, ale nie otrzymuje numeru KRS. Może natomiast uzyskać numer REGON i NIP (na wniosek we właściwych urzędach) dla prowadzenia np. rozliczeń finansowych.
Struktura organizacyjna i władze w stowarzyszeniu
Stowarzyszenie rejestrowe ma ustawowo określone, bardziej rozbudowane struktury – musi posiadać walne zebranie członków (najwyższą władzę), zarząd oraz organ kontroli wewnętrznej (komisję rewizyjną lub inny organ nadzoru)!
Statut stowarzyszenia rejestrowego szczegółowo opisuje kompetencje tych władz, tryb ich wyboru, kadencję itp. Natomiast stowarzyszenie zwykłe ma strukturę uproszczoną – nie ma obowiązku powoływania komisji rewizyjnej ani innych rozbudowanych organów. Prawo wymaga jedynie, by stowarzyszenie zwykłe posiadało przedstawiciela reprezentującego (lub opcjonalnie kilkuosobowy zarząd) oraz ewentualnie organ kontroli wewnętrznej, jeśli założyciele uznają to za potrzebne(linke.pl). W praktyce stowarzyszenia zwykłe często działają na podstawie regulaminu przyjętego przez założycieli, w którym określają m.in. cel, nazwę, siedzibę oraz sposób reprezentacji (np. wybierają spośród siebie przedstawiciela kierującego sprawami stowarzyszenia). Brak wymogu posiadania walnego zebrania wszystkich członków czy komisji rewizyjnej oznacza mniej formalności – np. decyzje często mogą zapadać po prostu w gronie członków zwykłego stowarzyszenia lub przez wybranego przedstawiciela, bez zwoływania dużych zgromadzeń. Dla małych inicjatyw lokalnych bywa to zaletą, bo upraszcza działanie.
Możliwości działania – działalność gospodarcza, majątek, oddziały
Stowarzyszenie rejestrowe daje swoim członkom większe możliwości rozwoju organizacji. Ma ono prawo prowadzić (zgodnie ze statutem) działalność gospodarczą, przy czym dochód z takiej działalności musi służyć realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między członków. Przykładowo stowarzyszenie rejestrowe może otworzyć odpłatną działalność pożytku publicznego czy nawet zwykłą działalność gospodarczą (np. sprzedaż wydawnictw, prowadzenie kawiarni wspierającej cele organizacji) – jednak wymaga to wpisu także do rejestru przedsiębiorców KRS i spełnienia dodatkowych wymogów księgowych. Stowarzyszenie zwykłe nie może prowadzić działalności gospodarczej – jest to wprost zakazane ustawowo. Jeśli członkowie zwykłego stowarzyszenia chcieliby podjąć taką działalność zarobkową, konieczne byłoby przekształcenie się w stowarzyszenie rejestrowe lub założenie odrębnego podmiotu. Kolejna różnica to możliwość tworzenia struktury terenowej: stowarzyszenie rejestrowe może powoływać oddziały (terenowe jednostki organizacyjne) – co jest przydatne, gdy organizacja rośnie i chce działać w różnych regionach kraju. W statucie można przewidzieć tworzenie oddziałów i zasady ich funkcjonowania. Stowarzyszenie zwykłe nie ma prawa powoływać oddziałów – działa zawsze jako jedna, lokalna organizacja bez rozgałęzień. Terytorialnie stowarzyszenie zwykłe jest ograniczone do obszaru wskazanego w regulaminie (zwykle jednego powiatu lub województwa). Ponadto stowarzyszenie zwykłe nie może być członkiem innych stowarzyszeń (co stowarzyszenie rejestrowe może czynić). Wreszcie, tylko stowarzyszenie rejestrowe może ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego (OPP) po spełnieniu wymogów i dwuletnim stażu – stowarzyszenie zwykłe nie posiada osobowości prawnej, więc nie uzyska takiego statusu, co np. wyklucza je z otrzymywania 1,5% podatku od darczyńców.
Co wybrać – wady i zalety obu form stowarzyszenia (rejestrowe czy zwykłe?)
Stowarzyszenie zwykłe jest idealne dla małych, lokalnych inicjatyw oraz na początek działania społecznego. Jego główne zalety to prostota i szybkie utworzenie – wystarczy 3 ludzi i podstawowy regulamin, brak wymogu statutu w pełnym zakresie oraz mniej formalnych obowiązków (np. brak KRS, prostsza księgowość przy niewielkich przychodach). Dzięki temu można skupić się na realizacji celu bez zagłębiania się w rozbudowaną biurokrację. Wadą jest ograniczony zakres działania – brak osobowości prawnej oznacza mniejsze możliwości pozyskiwania dużych grantów czy zaciągania zobowiązań, niemożność prowadzenia działalności gospodarczej i brak prawa do tworzenia struktur terenowych. Stowarzyszenie rejestrowe z kolei daje pełnię możliwości prawnych: może rozwijać skrzydła w całym kraju, prowadzić projekty na większą skalę, formalnie zatrudniać pracowników, ubiegać się o poważniejsze dotacje, a nawet prowadzić działalność gospodarczą na rzecz swoich celów. Jest to jednak okupione większą liczbą obowiązków – trzeba przestrzegać wymogów statutowych, składać sprawozdania do KRS, pilnować zmian we władzach i statucie, a sama procedura rejestracji jest dłuższa i bardziej wymagająca. Podsumowując: wybór formy stowarzyszenia zależy od Waszych potrzeb i możliwości. Jeśli dysponujecie szerokim gronem osób, planujecie poważniejsze przedsięwzięcia, zależy Wam na prestiżu osobowości prawnej i możliwości np. uczestniczenia w dużych projektach – lepszym wyborem będzie stowarzyszenie rejestrowe. Natomiast gdy działacie lokalnie, w niewielkiej grupie, i chcecie szybko sformalizować działalność przy minimalnych formalnościach – stowarzyszenie zwykłe może w zupełności wystarczyć. Zawsze można je później przekształcić w rejestrowe, gdy zajdzie taka potrzeba. Istotne jest, by forma organizacyjna wspierała, a nie hamowała Wasze społeczne zaangażowanie.
