Fundacja Obywatele Przyszłości wydała raport „Bezpieczne kompetencje cyfrowe młodych ludzi w Polsce”. Jak informuje Fundacja, opracowanie powstawało w latach 2023–2026, zostało zrealizowane w ramach jej działalności statutowej i jest udostępniane bezpłatnie. Publikacja łączy analizę publicznie dostępnych danych z rekomendacjami dotyczącymi edukacji, bezpieczeństwa w internecie i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu społecznym.
Czy sprawne korzystanie ze smartfona oznacza, że potrafimy rozpoznać próbę oszustwa? Czy umiejętność publikowania w mediach społecznościowych idzie w parze z oceną wiarygodności informacji? Raport Fundacji zwraca uwagę na istotne rozróżnienie: dostęp do technologii i swoboda posługiwania się aplikacjami nie wystarczają, aby bezpiecznie funkcjonować w środowisku cyfrowym. Potrzebne są również umiejętności chronienia danych, rozpoznawania manipulacji, odpowiedzialnego korzystania ze sztucznej inteligencji oraz reagowania na zagrożenia.
Działalność statutowa, której rezultatem jest dostępna wiedza
Przygotowanie i bezpłatne udostępnienie raportu jest konkretnym rezultatem działalności analitycznej i edukacyjnej Fundacji Obywatele Przyszłości. W tym przypadku praca organizacji przybrała formę opracowania porządkującego informacje o ważnym problemie społecznym i przekładającego je na propozycje działań. Dokument ma wspierać projektowanie przedsięwzięć edukacyjnych, akademickich i obywatelskich.
Raport został przygotowany metodą desk research, czyli analizy już istniejących źródeł. Fundacja wykorzystała publiczne dane statystyczne, komunikaty oraz raporty instytucji publicznych, wybrała informacje istotne dla swoich działań, a następnie opracowała diagnozę i rekomendacje. Wkład Fundacji polega więc na uporządkowaniu, zestawieniu i interpretacji dostępnej wiedzy w kontekście potrzeb edukacyjnych młodych ludzi.
To ważne rozróżnienie: publikacja nie przedstawia wyników własnego reprezentatywnego badania młodzieży ani audytu cyberbezpieczeństwa. Nie zastępuje też raportów źródłowych. Jej wartością jest zebranie wybranych informacji w jednym opracowaniu i pokazanie, jakie znaczenie mogą mieć dla organizacji planujących działania społeczne. Autorzy wskazują przy tym, że wykorzystane wskaźniki pochodzą z różnych publikacji i mogą opierać się na odmiennych metodologiach.
Bezpłatne udostępnienie dokumentu pozwala zapoznać się z tymi wnioskami bez konieczności zakupu publikacji. Dla nauczyciela, pracownika organizacji pozarządowej czy osoby przygotowującej inicjatywę młodzieżową raport może być punktem wyjścia do postawienia praktycznego pytania: czego nasi odbiorcy rzeczywiście potrzebują, aby korzystać z technologii bardziej świadomie?
Dostęp do internetu nie oznacza automatycznie kompetencji
Jednym z najważniejszych wątków raportu jest rozróżnienie między dostępnością infrastruktury a umiejętnościami użytkowników. W zestawieniu danych GUS dotyczącym 2024 roku publikacja przywołuje 95,9% gospodarstw domowych z dostępem do internetu oraz 48,8% osób w wieku 16–74 lata posiadających co najmniej podstawowe kompetencje cyfrowe. Wskaźniki dotyczą różnych jednostek — gospodarstw domowych i osób — ale pozwalają pokazać, że dostęp do sieci oraz jakość korzystania z niej są odrębnymi zagadnieniami.
Dla organizacji społecznych płynie z tego istotna wskazówka. Możliwość dotarcia do odbiorców przez internet nie oznacza jeszcze, że każdy z nich będzie poruszał się w tym środowisku bezpiecznie. Raport zaleca uwzględnianie sytuacji, w której użytkownik potrafi obsługiwać urządzenie i aplikacje, ale potrzebuje wsparcia w rozumieniu zasad ochrony danych, prywatności, mechanizmów manipulacji czy ograniczeń narzędzi opartych na sztucznej inteligencji.
Dlatego edukacja cyfrowa nie powinna ograniczać się do instrukcji obsługi kolejnego programu. W rekomendacjach Fundacji pojawia się potrzeba tworzenia materiałów prostym językiem, odnoszących się do codziennych sytuacji i łączących wiedzę techniczną z praktycznym rozpoznawaniem zagrożeń. Internet staje się w tym ujęciu nie tylko kanałem prowadzenia edukacji, lecz także przestrzenią, do funkcjonowania w której trzeba odpowiednio przygotować odbiorców.
Młodzi są sprawni w sieci, ale bezpieczeństwo wymaga osobnej edukacji
Szczególne miejsce w publikacji zajmuje sytuacja osób w wieku 16–24 lata. Fundacja zwraca uwagę na wysokie umiejętności młodych Polaków w komunikacji internetowej, pracy z informacją, tworzeniu treści i rozwiązywaniu problemów. Jednocześnie wskazuje bezpieczeństwo cyfrowe jako obszar wyraźnie słabszy. W przywołanym zestawieniu wskaźnik kompetencji w tym zakresie wynosi 65,85% dla Polski wobec 79,74% dla Unii Europejskiej. Wykres na stronie piątej raportu przedstawia dane za 2023 rok, przytoczone za raportem SDG GUS 2025.
Ta część analizy podważa wygodne założenie, że młodzi ludzie, ponieważ często korzystają z internetu, nie potrzebują wsparcia w zakresie bezpieczeństwa. Jak wskazuje raport, szybkość i intensywność aktywności online mogą sprzyjać nadmiernej pewności siebie. Tymczasem rozpoznawanie ryzyka jest odrębnym obszarem kompetencji, który wymaga świadomego rozwijania.
Fundacja podkreśla również społeczny wymiar zagrożeń. Presja czasu, fałszywe profile, wyłudzenia danych i manipulacja nie sprowadzają się do kwestii technicznych. Dotyczą sposobu podejmowania decyzji, reagowania na komunikaty i oceniania intencji innych osób. Dlatego w proponowanym podejściu edukacja cyfrowa łączy się z wiedzą o mediach, zachowaniach społecznych i prawie.
Najważniejsze pytanie nie brzmi więc wyłącznie: „Czy młody człowiek potrafi korzystać z internetu?”, ale także: „Czy rozumie, co może mu w nim zagrażać i jak powinien zareagować?”.
Cyberzagrożenia to także wyzwanie edukacyjne i społeczne
Raport pokazuje skalę problemu poprzez informacje dotyczące zgłoszeń kierowanych do CERT Polska. W przywołanej analizie za 2024 rok wskazano ponad 600 tysięcy zgłoszeń cyberzagrożeń, co oznaczało wzrost ich liczby o 62% rok do roku. Publikacja zwraca również uwagę na dominację oszustw komputerowych i znaczenie phishingu. Są to dane o zgłoszeniach i incydentach, a nie wyniki badania przeprowadzonego przez Fundację.
Wniosek edukacyjny jest wyraźny: bezpieczeństwo w internecie nie może pozostawać tematem przeznaczonym wyłącznie dla specjalistów informatycznych. Fundacja proponuje traktowanie go jako kompetencji społecznej, rozwijanej poprzez materiały edukacyjne, analizę konkretnych przypadków i ćwiczenie reakcji. Szczególne znaczenie mają sytuacje, w których użytkownik działa pod presją i musi ocenić wiarygodność otrzymanego komunikatu.
Taki sposób myślenia zmienia również konstrukcję działań edukacyjnych. Zamiast poprzestawać na ostrzeżeniu „uważaj w internecie”, można uczyć rozpoznawania podejrzanych wiadomości, ochrony danych i właściwego zgłaszania zagrożeń. W przedstawionych w raporcie propozycjach cyberhigiena obejmuje właśnie codzienne zachowania: korzystanie z haseł, ochronę prywatności, bezpieczne płatności oraz reagowanie na incydenty.
Od diagnozy do rekomendacji na lata 2026–2027
Publikacja nie kończy się na przedstawieniu problemów. Ważną część dokumentu stanowią rekomendacje programowe dla Fundacji Obywatele Przyszłości na lata 2026–2027. Są one propozycjami dalszego działania, a nie zestawieniem już zrealizowanych przedsięwzięć.
Pierwszy kierunek to program bezpiecznych kompetencji cyfrowych: lekcje, nagrania i ćwiczenia dotyczące cyberhigieny, phishingu, prywatności, danych osobowych, sztucznej inteligencji i reagowania na oszustwa. Raport przewiduje możliwość przygotowania otwartych materiałów edukacyjnych, testów wiedzy oraz scenariuszy warsztatów. Drugi kierunek dotyczy środowiska akademickiego — praw studentów, procedur, reagowania na zagrożenia i komunikacji kryzysowej.
Kolejne rekomendacje obejmują edukację medialną oraz odpowiedzialne korzystanie ze sztucznej inteligencji. Fundacja wskazuje potrzebę materiałów o ocenie źródeł, sprawdzaniu informacji, rozpoznawaniu manipulacji i odpowiedzialnym publikowaniu. W obszarze AI proponuje wyjaśnianie podstaw działania narzędzi, zagrożeń związanych z deepfake’ami, kwestii prywatności oraz praw użytkownika.
Piąty kierunek to debaty o cyfrowej przyszłości, łączące tematykę technologii, demokracji, bezpieczeństwa, nauki i odpowiedzialności publicznej. W takim ujęciu edukacja cyfrowa nie polega wyłącznie na unikaniu zagrożeń. Obejmuje również przygotowanie młodych ludzi do rozmowy o tym, jak technologia wpływa na wspólnotę i jakie obowiązki wiążą się z uczestnictwem w życiu publicznym.
„Bezpieczna Przyszłość Cyfrowa” — propozycja połączenia działań
Rozwinięciem rekomendacji jest przedstawiony w raporcie model programu „Bezpieczna Przyszłość Cyfrowa”. Ma on łączyć cztery obszary: cyberhigienę młodych, media i dezinformację, sztuczną inteligencję i odpowiedzialność oraz debatę i obywatelskość cyfrową. To propozycja wspólnej konstrukcji dla działań, które często bywają prowadzone osobno.
Znaczenie takiego modelu polega na powiązaniu rozpoznanego problemu z grupą odbiorców, sposobem prowadzenia edukacji i możliwymi do sprawdzenia rezultatami. Raport wskazuje również na trwałość materiałów dostępnych w internecie — mogą one służyć kolejnym odbiorcom, a nie tylko uczestnikom jednego wydarzenia.
Istotnym elementem jest także propozycja mierzenia efektów. Dokument uwzględnia nie tylko liczbę przygotowanych materiałów czy użytkowników platformy, lecz również sprawdzanie wzrostu wiedzy za pomocą testów przed i po module edukacyjnym. To wskazówka dla organizacji społecznych: zasięg pozwala opisać, do ilu osób dotarło działanie, natomiast ocena wiedzy pomaga sprawdzić, czego jego odbiorcy się nauczyli. Przedstawione w raporcie poziomy wskaźników mają charakter przykładowy, służący planowaniu projektów.
Co z publikacji mogą wynieść organizacje społeczne, szkoły i uczelnie?
Dla organizacji pozarządowych raport może być punktem wyjścia do opracowania diagnozy potrzeb i uporządkowania pomysłu na projekt. Pokazuje sposób przechodzenia od danych do problemu, od problemu do działania, a następnie do propozycji rezultatów i sposobów ich weryfikacji. Właśnie w takiej funkcji — jako baza do rozwoju projektów edukacyjnych i grantowych — został opisany w nocie redakcyjnej.
Nauczyciele i edukatorzy mogą potraktować przedstawione zagadnienia jako inspirację do zajęć: od analizy podejrzanej wiadomości, przez ocenę źródła informacji, po rozmowę o odpowiedzialności za publikowane treści. Z kolei dla środowiska akademickiego szczególnie przydatne mogą być rekomendacje dotyczące praw studentów, procedur reagowania i komunikacji w sytuacjach kryzysowych. Są to możliwe zastosowania kierunków edukacyjnych opisanych w dokumencie, a nie gotowy, kompletny program nauczania.
Raport zachęca też do szerszego spojrzenia na potrzeby odbiorców. Projekt cyfrowy nie musi oznaczać tworzenia nowej aplikacji. Może polegać na rozwijaniu umiejętności, dzięki którym młody człowiek lepiej oceni otrzymaną informację, ochroni swoją prywatność i podejmie bardziej świadomą decyzję. Taki właśnie kierunek wynika z programowego wniosku Fundacji: edukację cyfrową warto rozumieć jako przygotowanie do bezpiecznego życia w środowisku informacyjnym.
Bezpłatna publikacja w języku polskim i angielskim
Raport zawiera część polską i angielską, a także opis metodologii, ograniczeń oraz wykorzystanych źródeł publicznych. Czytelnik może zapoznać się zarówno z najważniejszymi wnioskami, jak i z podstawą ich sformułowania. Dwujęzyczny układ pozwala przedstawić zasadnicze treści również odbiorcom anglojęzycznym.
Udostępniając opracowanie bezpłatnie w ramach działalności statutowej, Fundacja Obywatele Przyszłości dzieli się rezultatem swojej pracy analitycznej. Publikacja może służyć osobom, które chcą lepiej rozumieć cyfrowe wyzwania młodego pokolenia, oraz zespołom szukającym podstaw do przygotowania działań edukacyjnych.
„Bezpieczne kompetencje cyfrowe młodych ludzi w Polsce” to zaproszenie do rozmowy o edukacji, która nie kończy się na obsłudze technologii. Jej celem powinno być również rozumienie informacji, rozpoznawanie zagrożeń i odpowiedzialne działanie. Pełny raport Fundacji Obywatele Przyszłości jest dostępny bezpłatnie w formacie PDF.
