Podstawowa różnica między fundacją a stowarzyszeniem wynika z tego, czym rozpoczyna się ich tworzenie. Stowarzyszenie tworzą ludzie – do założenia stowarzyszenia potrzebna jest grupa co najmniej 7 osób (dla stowarzyszenia rejestrowego; 3 osób dla stowarzyszenia zwykłego) i to ich wspólna decyzja powołuje organizację(poradnik.ngo.pl). Fundację natomiast tworzy fundator (lub fundatorzy), a kluczowym elementem jest wniesienie przez niego majątku na realizację określonego celu(poradnik.ngo.pl). Mówi się obrazowo: “Jeśli masz przyjaciół – załóż stowarzyszenie. Jeśli masz pieniądze – załóż fundację.” – to powiedzenie dobrze oddaje tę różnicę między formami! W stowarzyszeniu najważniejszy jest zespół ludzi dzielących pasję lub misję, natomiast w fundacji – idea i fundusz przekazany na jej realizację. W praktyce, jeśli dysponujesz grupą zaangażowanych osób, ale niekoniecznie dużymi środkami finansowymi, stowarzyszenie będzie naturalnym wyborem (do jego założenia nie jest wymagany kapitał początkow). Z kolei gdy działasz w pojedynkę lub w małym gronie i jesteś gotów przeznaczyć część swojego majątku na określony cel społeczny, rozważ fundację – do jej rejestracji potrzebny jest już na starcie określony fundusz (pieniądze lub np. mienie) oraz akt notarialny ustanawiający fundację przez fundatora.
Członkostwo i struktura zarządzania – stowarzyszenie czy fundacja?
Stowarzyszenie to forma demokratyczna – posiada członków, którzy poprzez walne zebranie decydują o najważniejszych sprawach organizacji i wybierają jej władze(grantowo.pl). Każdy członek stowarzyszenia ma głos i wpływ na kierunek działań – jest to zrzeszenie osób, które wspólnie prowadzą swoją organizację. Fundacja nie ma członków – opiera się na osobie fundatora (lub grupy fundatorów) oraz powołanych przez niego władzach, najczęściej zarządzie (grantowo.pl). Decyzje w fundacji podejmuje zarząd, często z dużym wpływem fundatora (fundator może, ale nie musi, zasiadać w zarządzie; może też ustanowić odrębną radę fundacji jako organ nadzoru, lecz nie jest to obowiązkowe). Oznacza to, że fundacja jest z natury bardziej scentralizowana – kierunek działań wyznacza wola fundatora zapisana w statucie i realizowana przez zarząd. Stowarzyszenie zaś jest bardziej kolektywne i partycypacyjne – rozproszenie władzy pomiędzy członków sprzyja zaangażowaniu szerszej grupy osób w decyzje(grantowo.pl). W praktyce: jeśli zależy Ci na pełnej kontroli i spójnej własnej wizji realizacji misji (nawet kosztem czasu na szersze konsultacje) – fundacja Ci to umożliwi, bo to Ty jako fundator określasz zasady w statucie i przekazujesz majątek, który zarząd ma wykorzystać zgodnie z Twoją wolą. Jeśli natomiast wolisz dzielić odpowiedzialność i angażować społeczność do współdecydowania – stowarzyszenie będzie lepsze, bo daje forum wszystkim członkom do udziału w podejmowaniu kluczowych uchwał (grantowo.pl).
Cele działania – dobro publiczne czy grupowe?
Choć i fundacje, i stowarzyszenia często realizują cele społecznie użyteczne, prawo stawia przed nimi nieco inne akcenty. Fundacja z definicji ustanawiana jest dla realizacji celów społecznie lub gospodarczo użytecznych – czyli zorientowanych na szersze dobro publiczne(grantowo.pl). Fundator zakłada fundację po to, by służyła określonej grupie beneficjentów lub rozwiązywała pewien problem społeczny, nie oczekując korzyści dla siebie. Stowarzyszenie natomiast również może działać dla dobra publicznego (wiele stowarzyszeń to organizacje pożytku publicznego prowadzące np. akcje charytatywne, edukacyjne, sportowe dla ogółu), ale może też istnieć dla dobra samych członków. Prawo dopuszcza stowarzyszenia o celach wewnętrznych – np. klub hobbystyczny, który integruje i służy głównie swoim członkom (przykładem może być stowarzyszenie miłośników gier planszowych, gdzie działalność polega na spotkaniach i rozgrywkach dla własnej przyjemności członków). Jeśli więc Twoja inicjatywa skupia się głównie na potrzebach pewnej grupy osób, które same są odbiorcami działań – naturalnym wyborem będzie stowarzyszenie (bo to forma „dla nas, przez nas”). Gdy zaś celem jest działalność na zewnątrz, dla innych (np. pomoc określonej grupie społecznej, ochrona przyrody, działalność charytatywna), często odpowiednia okazuje się fundacja, choć oczywiście stowarzyszenia również mogą realizować takie cele zewnętrzne(grantowo.pl). Warto przeanalizować, kto ma być głównym beneficjentem Waszych działań – członkowie organizacji czy szerzej społeczność – i to może nakierować na wybór formy.
Wymogi formalne i koszty założenia
Różnice proceduralne między fundacją a stowarzyszeniem są znaczące. Fundacja wymaga bardziej sformalizowanego startu – fundator musi ustanowić fundację aktem notarialnym (co wiąże się z kosztami notariusza) oraz wyposażyć ją w majątek na start (ustawa o fundacjach nie określa sztywno minimalnej kwoty, ale przyjęło się, że powinien to być kapitał pozwalający na podjęcie działań; jeśli fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, przepisy wymagają przeznaczenia na ten cel min. 1000 zł) (grantowo.pl). Następnie fundacja podlega rejestracji w KRS – tu obowiązuje opłata sądowa (obecnie 250 zł za wpis do rejestru fundacji(powiat.kolobrzeg.pl)). Stowarzyszenie rejestrowe można z kolei założyć praktycznie bez opłat sądowych ani kapitału: nie ma wymogu wnoszenia jakiegokolwiek majątku początkowego, a wpis do KRS stowarzyszenia (o ile nie prowadzimy działalności gospodarczej) jest bezpłatny (grantowo.pl) (poradnik.ngo.pl). Założenie stowarzyszenia polega głównie na wysiłku organizacyjnym: zebraniu ludzi, napisaniu statutu, przeprowadzeniu zebrania założycielskiego i skompletowaniu dokumentów. Nie wymaga udziału notariusza – wszystkie dokumenty (statut, protokół) można sporządzić samemu i podpisać przez założycieli. Można więc powiedzieć w skrócie: fundacja wymaga wkładu finansowego, stowarzyszenie – wkładu w postaci czasu i zaangażowania ludzi(grantowo.pl). Jeśli masz środki, ale brak Ci zespołu – fundacja będzie jedyną opcją. Jeśli masz grupę chętnych do działania, lecz niewiele środków – stowarzyszenie pozwoli Wam ruszyć bez finansowych barier wejścia(grantowo.pl).
Elastyczność działania i podejmowanie decyzji
Fundacja i stowarzyszenie różnią się również dynamiką zarządzania i zmian. Stowarzyszenie ma bardziej sformalizowany proces decyzyjny – istotne decyzje strategiczne (np. zmiana statutu, wybór władz) muszą być podjęte przez walne zebranie członków, co wymaga zwołania zebrania, osiągnięcia kworum, dyskusji i głosowań większości (grantowo.pl). Może to być czasochłonne, zwłaszcza w dużych stowarzyszeniach, ale zapewnia udział społeczności w kierowaniu organizacją. Fundacja jest pod tym względem bardziej scentralizowana i “szybsza” w działaniu – decyzje zazwyczaj leżą w rękach wąskiego grona (zarządu, ewentualnie rady fundacji), a sam fundator często zachowuje wpływ na zmiany statutu czy skład władz zgodnie z zapisami statutu. Zmiany w fundacji (np. cele działania, zasady działania zarządu) mogą być dokonywane przez fundatora lub zarząd zgodnie z procedurą statutową, bez konieczności konsultacji z szerokim gronem członków (bo ich po prostu nie ma) (grantowo.pl). Oznacza to, że fundacja może sprawniej reagować na potrzebę korekty swoich działań czy struktury – np. fundator może w porozumieniu z notariuszem zmienić statut, jeśli uzna to za konieczne, podczas gdy w stowarzyszeniu wymagałoby to uchwały walnego zebrania. Jeśli cenisz sobie szybkość podejmowania decyzji i prostotę struktury – fundacja daje taką możliwość. Jeśli wolisz szerszą dyskusję i konsensus przy wyznaczaniu kierunku działań – stowarzyszenie to zapewnia, choć kosztem czasu (grantowo.pl).
Finansowanie działalności i majątek organizacji
Zarówno fundacje, jak i stowarzyszenia mogą korzystać z podobnych źródeł finansowania: dotacje, granty (rządowe lub unijne), darowizny od osób prywatnych i firm, zbiórki publiczne, a także prowadzić działalność odpłatną lub gospodarczą (na zasadach przewidzianych prawem – dochód przeznaczony na cele statutowe). Istnieją jednak pewne różnice. Stowarzyszenie jako organizacja członkowska ma unikalne źródło funduszy w postaci składek członkowskich (grantowo.pl). Członkowie mogą (zgodnie ze statutem) regularnie opłacać składki, co buduje majątek organizacji. Dla wielu stowarzyszeń, zwłaszcza takich jak kluby sportowe czy hobbystyczne, składki członkowskie stanowią podstawę utrzymania – to stały dopływ środków od zaangażowanej społeczności (grantowo.pl). Fundacja nie ma składek, bo nie ma członków – często jednak fundacje polegają na regularnych darczyńcach lub sponsorach, co bywa analogiczne do składek (choć formalnie dobrowolne). W momencie zakładania fundacji fundator musi przekazać jej majątek – i raz przekazany fundusz staje się własnością fundacji, a nie fundatora (grantowo.pl). Fundator nie może później „odebrać” wniesionych środków; majątek ten jest trwale dedykowany celom fundacji. W stowarzyszeniu majątek tworzony jest z wkładów wszystkich (składek, darowizn, dotacji), a w razie rozwiązania organizacji statut określa, na jaki cel zostanie przeznaczony pozostały majątek – nie wraca on do kieszeni założycieli, tylko najczęściej przekazywany jest innej organizacji o podobnych celach lub wykorzystany zgodnie z uchwałą członków (grantowo.pl). Dla kogo więc fundacja, a dla kogo stowarzyszenie pod względem finansowym? Jeśli masz znaczące środki, które chcesz ulokować w działalność społeczną i mieć pewność, że będą służyły określonemu celowi – fundacja to właściwa forma (sam wyznaczasz cel i przeznaczasz nań swój majątek). Jeśli zaś liczysz na to, że wspólnie z innymi zbierzecie środki (od członków, sympatyków, z projektów) i razem będziecie je gospodarować – stowarzyszenie lepiej pasuje do tej wizji. Warto zauważyć, że obie formy mogą osiągać podobną skalę finansowania zewnętrznego: i fundacja, i stowarzyszenie mogą aplikować o granty ministerialne czy europejskie, otrzymywać 1,5% podatku (po uzyskaniu statusu OPP), prowadzić odpłatne usługi statutowe, itp. Na starcie jednak fundacja zwykle startuje z konkretnym aportem finansowym, a stowarzyszenie – z kapitałem społecznego zaangażowania.
Co wybrać? Decyzja należy do Ciebie!
Nie ma jednoznacznej odpowiedzi, czy fundacja, czy stowarzyszenie jest lepsze – wszystko zależy od charakteru planowanej działalności i osobistych preferencji założycieli (grantowo.pl). Fundacja sprawdza się, gdy masz wyraźną, silną misję i chcesz samodzielnie nadać jej ramy, dysponujesz pewnymi środkami finansowymi na start i zależy Ci na sprawnym, scentralizowanym zarządzaniu. Stowarzyszenie będzie lepsze, jeśli masz grupę ludzi podzielających Twoją pasję lub cel, cenisz sobie partnerską współpracę i wspólne podejmowanie decyzji oraz nie przeszkadza Ci konieczność dopełniania procedur demokratycznych w organizacji. Wiele osób stosuje następującą zasadę: gdy inicjatywa opiera się na ludziach – wybierz stowarzyszenie; gdy opiera się na konkretnym pomyśle i funduszach – wybierz fundację. Warto również zastanowić się nad skalą i zakresem działań: jeśli planujesz raczej niewielkie, lokalne projekty (np. klub, który integruje okolicznych mieszkańców) – stowarzyszenie może bardziej zaktywizować społeczność. Jeśli natomiast myślisz o profesjonalnej działalności na większą skalę (np. ogólnopolska akcja charytatywna, program stypendialny fundowany z Twoich środków) – fundacja da Ci większą swobodę działania. Na koniec pamiętaj, że istnieje też opcja, by zacząć nieformalnie – zanim zarejestrujesz jakikolwiek podmiot, możesz działać jako grupa nieformalna i dopiero gdy inicjatywa się rozwinie, przekształcić ją w stowarzyszenie lub fundację. Niezależnie od wyboru formy, kluczowe jest zaangażowanie i transparentność – zarówno fundacje, jak i stowarzyszenia podlegają przepisom i obowiązkom sprawozdawczym, które mają służyć realizacji celów społecznych w sposób uczciwy i efektywny.
