Wprowadzenie: Unia Europejska od lat wspiera sektor obywatelski poprzez dedykowane programy finansowe. Organizacje pozarządowe (NGO) w Polsce mogą aplikować zarówno o środki zarządzane na poziomie krajowym, jak i bezpośrednio w Brukseli. Pozyskanie funduszy UE bywa wyzwaniem ze względu na dużą konkurencję i złożone procedury, ale nagroda w postaci dofinansowania w euro potrafi znacząco rozwinąć skrzydła organizacji. Oto przegląd głównych funduszy europejskich dostępnych dla NGO i wskazówki, jak z nich korzystać.
1. Europejski Fundusz Społeczny (EFS+)
EFS+ to podstawowe źródło unijnego wsparcia projektów społecznych, edukacyjnych i związanych z rynkiem pracy. W latach 2021–2027 środki EFS+ dystrybuowane są głównie poprzez krajowe i regionalne programy operacyjne:
- Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS) – program krajowy (następca POWER), wspierający m.in. aktywizację zawodową, integrację społeczną, edukację i rozwój kompetencji. NGO mogą tu aplikować np. o projekty szkoleniowe, wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem, działania z zakresu ekonomii społecznej. W konkursach krajowych organizowanych przez Ministerstwo Funduszy lub poszczególne agencje (np. PARP, NCBR) często wymaga się partnerstwa z instytucją publiczną lub spełnienia określonych kryteriów merytorycznych – konkurencja jest ogólnopolska.
- Programy regionalne (Fundusze Europejskie dla [województwo]) – w każdym województwie część funduszy EFS+ jest zarządzana przez urząd marszałkowski. Tam NGO mają wiele możliwości, bo lokalne konkursy obejmują np. usługi społeczne (domy seniora, wsparcie młodzieży NEET), szkolenia i doradztwo dla bezrobotnych, projekty w szkołach (doradztwo zawodowe, dodatkowe zajęcia) czy inicjatywy zdrowotne. Warto śledzić ogłoszenia swojego RPO – często organizacje pozarządowe są wskazywane wprost jako uprawnieni wnioskodawcy w takich konkursach.
- CERV – Obywatele, Równość, Prawa i Wartości: To nowy program UE (następca m.in. „Europa dla Obywateli” i części programów dotyczących praw człowieka). Finansuje projekty promujące wartości demokratyczne, prawa podstawowe, inicjatywy obywatelskie, przeciwdziałanie dyskryminacji, przemoc domową itp. NGO z Polski mogą aplikować bezpośrednio do Komisji Europejskiej o granty w konsorcjach międzynarodowych lub krajowych (w zależności od działania). Przykładem mogą być projekty sieci NGOs działających na rzecz praw kobiet, czy partnerstwa miast (town-twinning) – spadek po programie Europa dla Obywateli.
2. Erasmus+ i Europejski Korpus Solidarności
Erasmus+ to nie tylko wymiana studentów – ma również komponenty dostępne dla organizacji pozarządowych, zwłaszcza w obszarze młodzieży, edukacji pozaformalnej i sportu. Kluczowe akcje to:
- Akcja 1 (Mobilność edukacyjna): NGO mogą organizować wyjazdy szkoleniowe, wymiany młodzieżowe, wolontariaty zagraniczne. Np. grupa młodzieży z klubu przy stowarzyszeniu wyjeżdża na wymianę do innego kraju UE, by wspólnie realizować projekt tematyczny – taka mobilność jest finansowana z Erasmusa. W Polsce wnioski do akcji młodzieżowej składa się do Narodowej Agencji (FRSE – Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji).
- Akcja 2 (Współpraca organizacji): To tzw. partnerstwa – mniejsze (Partnerstwa na małą skalę) i większe (Projekty współpracy). Tu NGO mogą z kilkoma partnerami z innych krajów tworzyć projekty innowacji w edukacji, wymiany dobrych praktyk, sieci współpracy. Przykładem może być partnerstwo organizacji z 4 krajów, które wypracowują wspólnie nowy program szkolenia wolontariuszy – UE finansuje spotkania, zarządzanie projektem i upowszechnianie rezultatów.
- Erasmus+ Sport: wspiera inicjatywy sportowe i prozdrowotne, w które często angażują się fundacje i stowarzyszenia. Można uzyskać grant na międzynarodowe wydarzenia sportowe na małą skalę czy wymianę doświadczeń klubów sportowych.
Europejski Korpus Solidarności (ESC): Program dedykowany wolontariatowi i projektom solidarności prowadzonym przez młodzież. Dzięki ESC NGO mogą przyjmować wolontariuszy z zagranicy na projekty społeczne (wolontariat europejski), a grupy młodzieżowe mogą uzyskać wsparcie finansowe na lokalne projekty solidarności (bez partnerów zagranicznych). To świetny sposób na rozwój działań przez młodych przy funduszach UE, z mniejszą biurokracją niż Erasmus.
3. Fundusze norweskie i EOG dla organizacji pozarządowych
Choć nie są funduszami UE, warto wspomnieć Fundusze Norweskie i EOG, bo często NGO są ich głównymi beneficjentami. W ramach tych mechanizmów działa np. program „Aktywni Obywatele” (podzielony na komponent krajowy i regionalny). Finansuje on inicjatywy obywatelskie, watchdogowe, ekologiczne, kulturalne, integrację społeczną itp. W odróżnieniu od funduszy UE, Fundusze EOG są łatwiej dostępne dla mniejszych organizacji, procedury są uproszczone, a tematyka skupiona na wzmacnianiu społeczeństwa obywatelskiego. W ostatnich edycjach wielu polskich NGO otrzymało granty w wysokości od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy euro. Programy te często wymagają partnerstwa z podmiotem z krajów darczyńców (Norwegia, Islandia, Liechtenstein) przy większych projektach – co jest okazją do budowania ciekawych międzynarodowych koalicji.
4. Jak przygotować się do aplikowania o fundusze UE?
Aplikowanie o unijne granty wymaga dobrego planowania i często innego podejścia niż konkursy krajowe:
- Znajdź odpowiedni program: Najpierw zidentyfikuj program, który pasuje do misji Twojej organizacji. Skorzystaj z wyszukiwarek Komisji Europejskiej lub punktów informacyjnych EURODESK (dla młodzieży) i EEN (Enterprise Europe Network – czasem pomaga też NGO). Często też portale branżowe podają informacje – np. ngo.pl informuje o nowych naborach na poziomie UE.
- Partnerzy zagraniczni: W wielu programach (Erasmus+, CERV, Horyzont, Interreg) konieczne jest partnerstwo międzynarodowe. Jeśli go nie masz, użyj baz partnerów (np. platforma Komisji Europejskiej, fora tematyczne) (commission.europa.eu). Możesz też dołączyć do projektu kogoś innego – na stronach programów publikowane są oferty poszukiwania partnerów. Wymaga to komunikatywności w języku angielskim i szybkiej reakcji.
- Szkolenia i punkty kontaktowe: Unia organizuje webinaria i szkolenia dla potencjalnych wnioskodawców. Narodowe Agencje (jak FRSE dla Erasmusa) również prowadzą szkolenia i służą poradą. Skorzystaj z tego – dowiesz się, jak wypełnić wniosek, na co zwracają uwagę eksperci oceniający.
- Zrozum kryteria oceny: Projekty unijne są oceniane według konkretnych kryteriów (np. adekwatność do celów programu, jakość zarządzania, budżet, partnerstwo, wpływ i upowszechnianie rezultatów). Pisząc wniosek, odnoś się do tych kryteriów wprost. Wskaż jasny plan upowszechniania rezultatów (publikacje, konferencje, media społecznościowe) – UE przywiązuje do tego dużą wagę, by wyniki projektu żyły dalej.
- Formalności i terminy: Tu nie ma żartów – wnioski do programów Komisji składa się zwykle w języku angielskim, przez specjalne portale (Funding & Tenders). Trzeba wcześniej założyć konto organizacji (PIC number, teraz tzw. Organization ID). Zrób to z wyprzedzeniem. Pilnuj terminów, bo konkurencja jest ogólnoeuropejska – spóźniony wniosek odpada automatycznie. Przygotuj się, że od złożenia do wyników mija kilka miesięcy, a do podpisania umowy kolejne – planuj projekty z odpowiednim wyprzedzeniem.
5. Przykłady sukcesów i co daje unijny projekt
Wiele polskich NGO z sukcesem korzysta z funduszy UE. Na przykład:
- Stowarzyszenie młodzieżowe X z małego miasta od lat realizuje wymiany Erasmus+ – dzięki temu setki młodych ludzi wyjechały za granicę, a organizacja nawiązała sieć partnerów w Europie.
- Fundacja ekologiczna Y zdobyła grant w programie LIFE na ochronę bioróżnorodności na swoim terenie – projekt pozwolił sfinansować działania w terenie, a także zatrudnienie specjalistów i wolontariuszy. Dodatkowo fundacja stała się rozpoznawalna w środowisku dzięki międzynarodowej współpracy.
- Koalicja organizacji watchdogowych uzyskała środki z Funduszy Norweskich na monitoring działań administracji publicznej – grant umożliwił stworzenie portalu do zgłaszania nieprawidłowości i przeprowadzenie kampanii społecznej promującej przejrzystość życia publicznego.
Te przykłady pokazują, że warto próbować sił na arenie międzynarodowej. Oprócz pieniędzy, zyskuje się know-how, kontakty i prestiż dla organizacji. Oczywiście, trzeba być gotowym na duży nakład pracy administracyjnej i komunikacyjnej (projekty UE wymagają skrupulatnego raportowania w języku angielskim, audytów, kontroli). Jednak wielu organizacjom podniesienie standardów pracy wyszło na dobre na przyszłość.
Fundusze europejskie są dla NGO
Od lokalnych projektów społecznych finansowanych z EFS, przez edukacyjne wymiany Erasmus+, po międzynarodowe partnerstwa w programach Komisji – wachlarz możliwości jest szeroki. Sukces wymaga przygotowania merytorycznego, sprawnego partnerstwa i cierpliwości, lecz efektem może być nie tylko zastrzyk finansowy, ale też rozwój organizacji na niespotykaną dotąd skalę. Jeśli Twoja NGO ma ambitne cele, rozważ śmiałe wyjście poza krajowe ramy i sięgnięcie po środki UE – być może kolejny świetny projekt czeka tuż za progiem Europy.
